Васлий ҳамза
Ундан бошлаб ўқилганида собит бўлади, улаб ўқилганда тушиб қолади, хатда тушмайди. Ўзидан кейинги сукунлик ҳаракатнинг нутқи етишиб олиш учун калиманинг бошида зоид бўлиб келади. Исмларда, феълларда, ҳарфларда келади.
Исмларда икки хил бўлиб келади, қиёсий ва самаъий. Самаъийлари
1 اثنان ذوا عدل منكم Моида 106
اثنتا عشرة عينا2 Бақара 60
عيسى ابن مريم3 Оли имрон 45
ومريم ابنت عمران4 Таҳрим 12
إن امرؤ هلك5 Нисо 176
وإن امرأة خافت6 Нисо 128
واذكر اسم7 Музаммил 8
Қиёсийлари хумосий ва сулосий феълларнинг масдарида келади.
Хумосий феълнинг масдарида ابتغاء
Судосий феълнинг масдарида استكبارا
Ушбу айтиб ўтилган ўринларда, васлий ҳамза доимо касралик бўлиб келади.
Васлий ҳамзанинг феълларда келиши
1 хумосий мозийда اتخذ
2 судосий мозийда استكبر
3 хумосийнинг амри انطلقوا
4 судосийниг амри استغفروا
Бу ўринларда васлий ҳамза касралик бўлиб келади.
5 сулосий амр
Сулосий амр феълининг учинчи ҳарфи заммалик бўлса, васлий ҳамза ҳам замма билан бошланади اشكر
Сулосий амр феълининг учинчи ҳарфи фатҳалик ёки касралик бўлса, васлий ҳамза касра билан бошланади. اعلم اضرب
Сулосий амр феълининг учинчи ҳарфи аслий эмас оризий заммалик бўлса, васлий ҳамза касралик бўлади. Бундай феъллар қуръонда бештадир. اقضوا – امضوا – ابنوا – ائتوا - امشوا
Васлий ҳамзанинг ҳарфларда келиши
ال таърифининг бошида доимо фатҳалик бўлиб келади. الرحمان الحي
Танбиҳлар
1 васл ҳамзаси, истифҳам (савол) ҳамзаси билан бир сўзда жам бўлса, васлий ҳамза тушиб қолади. Бундай калималар қуръонда етти ўринда келган.
قل أتخذتم عند الله عهدا1 бақара 80
أطلع الغيب2 марям 78
أفترى على الله كذبا3 сабаъ 8
أصطفى البنات4 соффат 153
أتخذناهم5 сод 63
أستكبرت6 сод 75
أستغفرت لهم7 мунафиқун 6
2 аммо васл ҳамзаси истифҳам ҳамзаси билан бир сўзда келсаю, васл ҳамзасидан кейин лом бўлса, савол билан хабар бир бирига арлашиб кетмаслиги учун, васл ҳамзаси тушиб қолмайди. Лекин васл ҳамзаси одатдагидек ўқилмайди. Унинг икки хил ўқиш йўли бор.
1 ҳамза ва алиф орсида тасҳил қилиш ( васлий ҳамзани ярим нутқ қилиш)
2 васлий ҳамзани олти ҳаракатли мадга айлантириш. Бундай сўзлар учта бўлиб, қуръонда олти ўринда келган.
1 ءالذكرين анъам 143 144
ءالئن2 юнус 51 91
ءالله3 юнус 59 намл 59
Олти ҳаракат чўзилса, фарқ мади деб аталади, савол билан дарак орасида фарқ бўлиши учун.
3 ҳужурот сурасининг 11 оятида بئس الاسم иборасидаги الاسم сўзидан бошлаб ўқимоқчи бўлсак, أَلِسْم деб ёки لِسْم деб ўқишимиз мумкин.
4 васлий ҳамзадан кейин сукунли қатъий ҳамза келса, мисол الذى اؤتمن ائذن لي улаб ўқилганда васлий ҳамза тушиб қолади, қатъий ҳамзани сукунлик қилиб ўқилади. Аммо اؤتمن ёки ائذن لي дан бошлаб ўқиладиган бўлса, васл ҳамзаси тушиб қолмайди, уни учинчи ҳарфнинг ҳаракатига қараб ҳаракатли қиламиз, сукунлик қатъий ҳамза эса, васлий ҳамзанинг ҳаракатига мос ҳарфга айланади, замма бўлас вовга, касра бўлса йога. اوتمن ايذن لى
